Tại bản Lạ, xã Lượng Minh, tỉnh Nghệ An, người dân đang bảo quản, thờ tự bức tượng Phật bằng đồng màu sẫm. Bức tượng Phật được xem như điểm tựa tinh thần của người dân trong bản. Họ có nhiều câu chuyện được truyền tụng từ đời này qua đời khác liên quan đến bức tượng Phật bằng đồng. Đặc biệt là cách bức tượng Phật trở về với bản sau nhiều lần bị thất lạc, đánh cắp khiến nhiều người ngỡ ngàng.
Các cụ cao niên ở bản Lạ cho biết, tượng phật này được lập từ năm 1757. Người dân trong bản đã cùng nhau góp tiền, thuê thợ đúc tượng để cầu bình an, mùa màng thuận lợi. Mới đầu, bức tượng Phật được đặt trong tháp thờ để dân bản đến thắp hương. Nhưng do chiến tranh tàn phá, từ năm 1953, bức tượng Phật được giao cho trưởng bản gìn giữ. Đến năm 2005, khi nhà văn hóa hoàn thành, tượng được rước về thờ.
Phần chóp trên đỉnh đầu đã mất và được thay bằng vật liệu khác, phía trước ngực vẫn còn một vết nứt nhỏ, dấu tích từ lần kẻ gian ném tượng xuống suối.
Do tượng Phật được đúc bằng đồng màu sẫm, nhiều người cho là “đồng đen”, cổ vật thường bị dòm ngó. “ Vào năm 1987, khi đặt tượng phật tại nhà trưởng bản, kẻ gian khoét vách lấy tượng đi. Tuy nhiên, khoảng vài chục ngày sau được tìm thấy ở một con suối gần bản. Khoảng 3 năm sau, tượng bị một người lạ mặt lẻn vào nhà khiêng đi nhưng ít ngày sau, người này đã mang trả. Năm 2006, tượng lại bị đánh cắp, dân bản tìm suốt gần 1 tháng mới phát hiện tượng đang được cất giấu ven suối. Và cách đây khoảng 15 năm, có nhóm buôn đồ cổ tới bản trả giá tới tiền tỷ xin mua lại bức tượng Phật này. Tuy nhiên đa số người dân trong bản không đồng tình. Tượng phật trở thành điểm tựa tinh thần rất lớn trong đời sống tâm linh của người dân bản Lạ”, ông Lô Văn Chinh - Bí thư chi bộ bản Lạ cho biết.
Ở trụ sở UBND xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An cũng đang bảo quản chiếc vạc đồng được đúc vào khoảng thế kỷ XV. Chiếc vạc được đúc khoảng thế kỷ XV bằng đồng đỏ, chu vi miệng 2,4m, cao 45cm, nặng 30kg, thành dày, lòng sâu, đáy tròn. Chiếc vạc đồng này cũng từng bị trộm nhiều lần rồi kỳ diệu tự quay trở lại với bản làng. Thân vạc nổi các đường gân chạy vòng quanh, bốn quai hình bán nguyệt bố trí cân xứng để luồn đòn khiêng, trong đó một quai từng bị gãy và đã được chính quyền hàn lại nhỏ hơn nguyên bản.
Theo người dân nơi đây, trong khoảng 50 năm qua, chiếc vạc này đã 5 lần bị lấy trộm. Tuy nhiên, sau mỗi lần bị kẻ gian lấy đi, chiếc vạc cổ đều được mang trả lại. “Chiếc vạc từ lâu được xem là tài sản chung của cộng đồng, gắn với lễ tục và ký ức nhiều thế hệ. Khoảng 50 năm qua, địa phương ghi nhận 5 lần vạc đồng bị lấy trộm. Tuy nhiên, sau mỗi lần mất dấu, cổ vật đều được mang trả lại trước sự ngỡ ngàng của người dân. Những người chiếm giữ cổ vật đều tự tìm đến trụ sở xã trao trả, không yêu cầu bồi hoàn và cũng không giải thích lý do tại sao trộm”, ông Vi Ngọc Duyên, nguyên Chủ tịch UBND xã Châu Thuận (nay là xã Châu Tiến) cho biết.
Hiện nay, người dân xã Châu Tiến thường đưa vạc đồng ra sử dụng trong dịp lễ tế Thần Trời ngày 23 tháng Chạp và mừng lúa mới vào tháng 9 Âm lịch. Vạc được khiêng ra sân rộng, nhóm bếp lớn nấu thịt trâu làm lễ chung của cả bản. Ông Vi Văn Lâm - Phó chánh văn phòng UBND xã Châu Tiến cho biết, chiếc vạc đồng hiện được lưu giữ tại trụ sở xã Châu Thuận (cũ) để tiện quản lý, thời gian tới sẽ xây dựng phương án đưa về trung tâm hành chính xã mới, bố trí không gian bảo quản an toàn, khang trang hơn. Hiện, cơ quan chuyên môn của xã cũng dự kiến lập hồ sơ đề nghị công nhận di sản nhằm tăng cường bảo vệ hiện vật, đồng thời phục vụ nghiên cứu và quảng bá giá trị văn hóa truyền thống, phát triển du lịch địa phương.
