Trong thị trường kim cương, thứ được mua bán không chỉ là một viên đá. Đó còn là niềm tin vào những dòng thông số ghi trên giấy kiểm định: Carat, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, mã số và tên đơn vị giám định.
Với phần lớn khách hàng, đây gần như là cơ sở quan trọng nhất để quyết định một món trang sức có đáng giá vài chục triệu, vài trăm triệu hay thậm chí hàng tỷ đồng hay không. Người mua bình thường khó có thể tự phân biệt một viên kim cương thật - giả, càng khó đánh giá chính xác các yếu tố kỹ thuật khiến giá trị viên đá chênh lệch lớn. Vì vậy, giấy kiểm định trở thành một dạng “hộ chiếu” của kim cương trên thị trường.
Đó cũng là lý do vụ Công an Thanh Hóa triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia đang gây chú ý không chỉ vì con số 1.100 viên kim cương bị thu giữ, 22 bị can bị khởi tố hay doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng. Điểm nhạy cảm hơn nằm ở việc cơ quan điều tra nhắc tới vai trò của Đặng Ngọc Thảo, Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ, tức PNJ-LAB. Theo Công an Thanh Hóa, ông Thảo bị khởi tố về hành vi buôn lậu, bị cáo buộc câu kết với các đối tượng khác để mua kim cương nhập lậu sai thông số so với giấy kiểm định GIA, sau đó mài mã số GIA khắc trên viên kim cương, làm mới theo mã số PNJ-LAB và cấp giấy chứng nhận kiểm định mới để bán cho khách hàng kiếm lời.
Vụ án vẫn đang được cơ quan chức năng tiếp tục mở rộng, làm rõ vai trò của các tổ chức, cá nhân liên quan. Nhưng chỉ riêng chi tiết về giấy kiểm định đã đủ kéo sự chú ý về một mắt xích ít được nhắc tới trong ngành trang sức: các phòng lab giám định đá quý đang vận hành ra sao, kiếm tiền bằng cách nào và vì sao uy tín của họ lại có giá trị lớn đến vậy.
Một phòng lab sống nhờ niềm tin
PNJ-LAB là tên viết tắt quen thuộc của Công ty TNHH MTV Giám định PNJ, một đơn vị trong hệ sinh thái của Công ty cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận. Theo thông tin đăng ký doanh nghiệp, Công ty TNHH MTV Giám định PNJ có ngành nghề chính là kiểm tra và phân tích kỹ thuật, với phạm vi dịch vụ liên quan đến giám định kim cương, vàng, hợp kim vàng, bạc, kim loại quý, kim loại màu, đá quý, đá bán quý, cẩm thạch và thử nghiệm xác định hàm lượng vàng.
Trên website của PNJ, PNJ-LAB được giới thiệu là một công ty thành viên, “người bạn đồng hành tin cậy” giúp khách hàng khám phá và trân trọng vẻ đẹp tự nhiên của đá quý. Cách mô tả này cho thấy vai trò của PNJ-LAB không nằm ở bán lẻ trang sức, mà nằm ở khâu xác nhận chất lượng, đặc tính và giá trị của tài sản đá quý trong giao dịch.
Khác với các cửa hàng trang sức kiếm tiền từ bán sản phẩm, phòng lab giám định kiếm tiền từ dịch vụ. Khách hàng mang kim cương, đá quý, vàng hoặc sản phẩm kim loại quý đến kiểm tra; phòng lab sử dụng thiết bị, chuyên môn và quy trình kỹ thuật để phân tích, sau đó cấp kết quả hoặc giấy chứng nhận. Nói cách khác, PNJ-LAB không bán viên kim cương, mà bán sự xác nhận về viên kim cương đó.
Đây là một mô hình kinh doanh đặc biệt: doanh thu đến từ phí giám định, nhưng tài sản lớn nhất lại là uy tín. Một tờ giấy kiểm định chỉ có giá trị nếu thị trường tin rằng đơn vị đứng sau tờ giấy đó đủ độc lập, đủ chuyên môn và đủ liêm chính.
Với kim cương, niềm tin này càng quan trọng. Hai viên đá nhìn bằng mắt thường có thể gần giống nhau, nhưng giá trị chênh lệch rất lớn nếu khác màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, trọng lượng hoặc có xử lý. Vì vậy, giấy kiểm định không chỉ là một phụ kiện đi kèm sản phẩm. Nó có thể là yếu tố quyết định giá bán, khả năng mua đi bán lại và mức độ yên tâm của người mua.
Hơn 10.000 sản phẩm mỗi tháng
Theo bài viết trên website PNJ-LAB, ông Đặng Ngọc Thảo từng cho biết mỗi tháng đơn vị này kiểm định hơn 10.000 sản phẩm, trong đó đa số là kim cương, có những sản phẩm trị giá tới hàng triệu USD. Con số này cho thấy quy mô vận hành không nhỏ của một phòng lab nằm phía sau thị trường trang sức cao cấp.
Nếu nhìn từ góc độ kinh doanh, hơn 10.000 sản phẩm mỗi tháng đồng nghĩa với hàng chục nghìn quyết định mua bán, ký gửi, định giá hoặc xác nhận chất lượng có thể đang dựa vào kết quả kiểm định. Mỗi sản phẩm đi qua phòng lab không chỉ tạo ra một khoản phí dịch vụ, mà còn củng cố vai trò của đơn vị kiểm định trong chuỗi giá trị kim cương.
Điểm đáng chú ý là PNJ-LAB không công bố báo cáo tài chính riêng như một doanh nghiệp niêm yết độc lập. Vì vậy, rất khó xác định chính xác doanh thu, lợi nhuận hay biên lợi nhuận của riêng phòng lab này. Tuy nhiên, có thể hình dung mô hình kiếm tiền của PNJ-LAB dựa trên ba lớp giá trị.
Thứ nhất là phí kiểm định trực tiếp. Đây là khoản tiền khách hàng trả để được kiểm tra chất lượng kim cương, đá quý, vàng, hợp kim hoặc kim loại quý. Trên website, PNJ-LAB có các mục dịch vụ riêng như giám định kim cương, giám định vàng và hợp kim, giám định đá màu, cùng bảng giá giám định. Điều này cho thấy đây là một mảng dịch vụ có cấu trúc giá riêng, không đơn thuần là hoạt động hỗ trợ nội bộ.
Thứ hai là vai trò hỗ trợ giao dịch. Khi một viên kim cương có giấy kiểm định từ một đơn vị được thị trường chấp nhận, người bán dễ giải thích giá, người mua dễ ra quyết định, còn giao dịch có thêm cơ sở để diễn ra. Trong chuỗi giá trị đá quý, phòng lab giống như một trạm xác nhận niềm tin trước khi tài sản được mua bán.
Thứ ba là giá trị cộng hưởng với hệ sinh thái PNJ. PNJ là doanh nghiệp bán lẻ trang sức lớn tại Việt Nam, với mạng lưới hàng trăm cửa hàng và doanh thu hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm. Năm 2025, PNJ ghi nhận 34.976 tỷ đồng doanh thu thuần và 2.829 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế; doanh nghiệp có 431 cửa hàng trên toàn quốc vào cuối năm.
Các con số này không phải doanh thu của PNJ-LAB. Nhưng chúng cho thấy phòng lab này nằm trong một hệ sinh thái bán lẻ trang sức lớn, nơi việc kiểm định, xác thực và bảo chứng chất lượng có thể đóng vai trò quan trọng trong trải nghiệm mua hàng, hậu mãi và niềm tin thương hiệu.
Tờ giấy kiểm định và sức nặng của thương hiệu
Trong ngành kim cương, giấy kiểm định có thể làm thay đổi cách thị trường nhìn vào một viên đá. Một viên kim cương không có giấy tờ rõ ràng thường khó bán hơn, bị ép giá hơn hoặc khiến người mua nghi ngại hơn. Ngược lại, một viên đá có giấy kiểm định từ tổ chức uy tín có thể dễ giao dịch hơn, dễ định giá hơn và tạo cảm giác an toàn hơn.
Chính PNJ từng có bài cảnh báo về rủi ro “sập bẫy giấy kiểm định kim cương, đá quý dỏm”, trong đó nhấn mạnh việc khách hàng bỏ tiền lớn mua đá quý nhưng có thể không biết tài sản mình sở hữu có giá trị thực ra sao nếu giấy tờ bị làm giả hoặc không đáng tin.
Điều này cho thấy thị trường đá quý có một nghịch lý: khách hàng càng ít khả năng tự kiểm chứng, vai trò của bên giám định càng lớn. Nhưng vai trò càng lớn, rủi ro nếu niềm tin bị xâm phạm cũng càng nghiêm trọng.
Trong thông tin công bố, Công an Thanh Hóa cũng nhấn mạnh giấy chứng nhận kiểm định là yếu tố quyết định giá trị thương mại cũng như niềm tin của khách hàng đối với sản phẩm kim cương. Theo cơ quan điều tra, PNJ-LAB là đơn vị kiểm định độc lập, theo quy định không được phép kinh doanh đối với các sản phẩm mình kiểm định; tuy nhiên ông Thảo bị cáo buộc đã thực hiện trái quy định vì mục đích vụ lợi, gây ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan kiểm định và niềm tin của khách hàng đối với các sản phẩm kim cương lưu hành trên thị trường Việt Nam.
Đây là chi tiết rất quan trọng. Nó cho thấy ranh giới giữa “kiểm định” và “kinh doanh” trong ngành đá quý không chỉ là vấn đề nội bộ doanh nghiệp. Đó là nguyên tắc để bảo vệ tính độc lập của phòng lab. Một đơn vị vừa kiểm định vừa tham gia mua bán chính sản phẩm mình kiểm định sẽ đối mặt với xung đột lợi ích rất lớn.
