Gian lận thương mại đang biến tướng thế nào?
Các hành vi gian lận nhắm vào doanh nghiệp Việt hoạt động xuất nhập khẩu không chỉ dừng lại ở những thủ đoạn truyền thống như mạo danh đối tác, lừa đảo thanh toán hay làm giả giấy tờ. Khi số hóa và AI phát triển nhanh chóng, các hình thức lừa đảo này ngày càng tinh vi hơn, khó phát hiện hơn và có khả năng thao túng lòng tin trên quy mô lớn.
Theo Phó giáo sư Greeni Maheshwari từ ngành Quản trị, Đại học RMIT Việt Nam, các đối tượng lừa đảo đang đẩy mạnh sử dụng email do AI tạo ra, danh tính doanh nghiệp giả mạo, thậm chí sao chép giọng nói hoặc video của lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tạo độ tin cậy và thao túng niềm tin.
Những vụ việc gần đây trên thế giới cho thấy các thủ đoạn này đang liên tục biến đổi. Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất, đối tượng lừa đảo đã mạo danh doanh nghiệp hợp pháp bằng cách sử dụng giấy phép kinh doanh và địa chỉ thật, sau đó chuyển hướng thanh toán vào các tài khoản ngân hàng hoặc nền tảng ký quỹ giả rồi biến mất sau khi nhận được tiền.
Một thủ đoạn mới khác được gọi là “giao hàng rồi để hỏng tại cảng” (deliver-and-rot-at-port), trong đó hàng hóa dễ hư hỏng bị cố tình trì hoãn thông quan cho đến khi mất giá trị, khiến đơn vị xuất khẩu chịu thiệt hại nặng nề.
Số hóa cũng tạo điều kiện cho các cuộc tấn công chuyển hướng thanh toán, khi email trao đổi giữa các bên bị xâm nhập và thông tin tài khoản ngân hàng bị thay đổi vào giai đoạn cuối của giao dịch. Những vụ lừa đảo này thường nhắm đến các bộ phận xuất nhập khẩu, tài chính và các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Một vụ việc gần đây liên quan đến một doanh nghiệp Việt Nam đã gây thiệt hại gần 72.000 đô la Mỹ sau khi đối tượng lừa đảo lợi dụng lòng tin được hình thành trong quá trình đàm phán trực tuyến.
Ngoài thương mại quốc tế, gian lận số còn lan sang các hoạt động đầu tư trực tuyến và thương mại điện tử, bao gồm các nền tảng tiền mã hóa giả mạo, đường dẫn lừa đảo và các chiêu trò do người có ảnh hưởng trên mạng xã hội tiếp tay quảng bá.
Vì sao số hóa làm gia tăng rủi ro?
Theo Phó giáo sư Maheshwari, số hóa khiến các hành vi gian lận diễn ra nhanh hơn, mở rộng quy mô dễ dàng hơn và khó phát hiện hơn nhiều.
Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn rất dễ bị tổn thương vì phụ thuộc nhiều vào đàm phán qua email, tài liệu điện tử và giao dịch từ xa. Điều này tạo cơ hội cho các hình thức lừa đảo như email giả mạo do AI tạo ra, giả mạo tên miền và xâm nhập các kênh liên lạc.
Phó giáo sư Greeni Maheshwari, Đại học RMIT Việt Nam (nguồn: RMIT)
“Các đối tượng lừa đảo giờ đây có thể sao chép danh tính nhà cung cấp gần như hoàn hảo, khiến nhiều dấu hiệu cảnh báo truyền thống mà doanh nghiệp từng dựa vào không còn hiệu quả”, bà giải thích.
Khi tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam vượt 930 tỉ đô la Mỹ vào năm 2025, ngày càng nhiều doanh nghiệp giao dịch hoàn toàn trực tuyến với đối tác nước ngoài chưa từng gặp mặt. Sự kết nối mở rộng này cũng cho phép các đối tượng lừa đảo nhắm mục tiêu đồng thời vào nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là những đơn vị cùng nằm trong một chuỗi cung ứng.
Trong khi thương mại tiếp tục tăng trưởng, các rủi ro này có thể làm suy yếu sự ổn định tài chính, niềm tin kinh doanh và mức độ tin cậy khi thâm nhập các thị trường mới.
Doanh nghiệp cần thích ứng với các vụ lừa đảo do AI "tiếp tay”
Phó giáo sư Maheshwari nhấn mạnh rằng doanh nghiệp cần vượt ra khỏi các phương thức quản trị rủi ro truyền thống và chuẩn bị cụ thể cho các hình thức gian lận được hỗ trợ bởi công nghệ số.
“Các vụ lừa đảo ngày nay ngày càng dựa trên AI và dữ liệu. Đối tượng lừa đảo sử dụng danh tính số giả, website sao chép và thông tin bị rò rỉ để tạo ra những kịch bản rất thuyết phục, đồng nghĩa với việc các bước xác minh cơ bản không còn đủ nữa”, bà nói.
Bà khuyến nghị doanh nghiệp cần chú ý tới các dấu hiệu cảnh báo sớm như hồ sơ người mua không thể xác minh, hành vi đàm phán bất thường, tạo cảm giác cấp bách một cách bất thường, yêu cầu thanh toán đáng ngờ hoặc sự không nhất quán trong các loại giấy tờ.
Tuy nhiên, những dấu hiệu này cũng ngày càng khó nhận biết hơn vì đã bị thao túng bằng công nghệ số.
Doanh nghiệp cần vượt ra khỏi các phương thức quản trị rủi ro truyền thống và chuẩn bị cụ thể cho các hình thức gian lận được hỗ trợ bởi công nghệ số. (Hình: Magnific)
Để giảm thiểu rủi ro, doanh nghiệp nên áp dụng hệ thống xác minh nhiều lớp, bao gồm:
Xác minh đối tác thông qua các nguồn độc lập thay vì chỉ dựa vào email.
Yêu cầu xác nhận từ hai bên khi có thay đổi về thông tin thanh toán.
Sử dụng các nền tảng giao dịch an toàn.
Đào tạo nhân viên nhận diện các hình thức lừa đảo và giả mạo được hỗ trợ bởi AI.
Ưu tiên các công cụ thanh toán an toàn như thư tín dụng (L/C) hoặc các dịch vụ ký quỹ đã được xác thực.
Vai trò của Chính phủ và cơ quan quản lý
Theo Phó giáo sư Maheshwari, cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ doanh nghiệp trước các hình thức gian lận ngày càng tinh vi trong hoạt động xuất nhập khẩu.
Điều này bao gồm việc nâng cao nhận thức thông qua các hội thảo và chiến dịch truyền thông nhằm giúp doanh nghiệp hiểu rõ những thủ đoạn lừa đảo phổ biến.
Bên cạnh đó, cần tăng cường khung pháp lý điều chỉnh thương mại xuyên biên giới, đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong giải quyết tranh chấp và thực thi pháp luật.
Bà cũng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc cung cấp các cơ sở dữ liệu đã được xác thực để giúp doanh nghiệp nhận diện đối tác quốc tế uy tín, giảm nguy cơ trở thành nạn nhân của lừa đảo. Khi AI giúp các đối tượng xấu dễ dàng tạo ra danh tính giả, tài liệu giả và các hình thức liên lạc giả mạo, Chính phủ có thể hỗ trợ thêm bằng cách thúc đẩy các tiêu chuẩn xác minh số và cơ chế chia sẻ thông tin giúp doanh nghiệp nhận diện mối đe dọa.
Các cơ quan chức năng cũng có thể đầu tư vào những hệ thống phát hiện gian lận ứng dụng AI nhằm nhận diện các mô hình giao dịch bất thường, tài liệu giả mạo và những giao dịch tài chính đáng ngờ. Đồng thời, cần phát triển các nền tảng cho phép doanh nghiệp, tổ chức tài chính và hiệp hội ngành nghề báo cáo các dấu hiệu gian lận và nhận cảnh báo kịp thời.
Để nâng cao năng lực số, Chính phủ có thể triển khai các chương trình đào tạo chuyên biệt về các mối đe dọa liên quan đến AI như công nghệ deepfake, danh tính tổng hợp, lừa đảo qua email doanh nghiệp và tài liệu thương mại bị chỉnh sửa.
Ngoài ra, việc tăng cường hợp tác giữa các cơ quan thực thi pháp luật ở nhiều quốc gia là yếu tố then chốt để hỗ trợ truy vết, thu hồi tài sản và đưa các đối tượng lừa đảo ra trước công lý.
Cuối cùng, việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ, bao gồm hỗ trợ pháp lý hoặc tài chính cho doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi gian lận, sẽ góp phần tăng cường khả năng bảo vệ cộng đồng doanh nghiệp.
Trong kỷ nguyên AI, Chính phủ cần áp dụng các phương thức quản lý dựa trên công nghệ. Thông qua việc tăng cường tiêu chuẩn xác minh số, thúc đẩy chia sẻ thông tin, đầu tư vào các hệ thống phát hiện gian lận bằng AI và mở rộng hợp tác quốc tế, các cơ quan quản lý có thể giúp doanh nghiệp ứng phó hiệu quả hơn với các rủi ro ngày càng gia tăng từ các hình thức gian lận thương mại được hỗ trợ bởi AI.
